Od troski o klasową roślinkę do myślenia o planecie. Jak rozwijać w dzieciach odpowiedzialność ekologiczną?

Małe dzieci + przyroda = połączenie idealne

Na naukę podejścia proekologicznego nie ma złych momentów. Jednak przyjmuje się, że postawy ekologiczne warto zacząć kształtować u dzieci w wieku wczesnoszkolnym, tj. ok. 6/7-10 roku życia. Dlaczego? Ponieważ mózg maluchów ma już wtedy ok. 90-95% wagi mózgu dorosłego[1], a co za tym idzie, jest w stanie przyswoić więcej informacji. U dziecka wzrasta wrażliwość i czułość zmysłowa, jego spostrzeganie jest bardziej analityczno-syntetyczne, a także rozwija się pamięć logiczna i wzrasta zdolność do koncentracji.

Jakie ma to przełożenie na naukę o przyrodzie? Dzieci w wieku 6-10 lat potrafią coraz sprawniej zapamiętywać i przyswajać nową wiedzę. Umieją skoncentrować się na zagadnieniach zewnętrznych, takich jak otaczający świat, zmiany klimatu czy konieczność oszczędzania wody. Co więcej, lepiej zapamiętują i przyswajają nowości, a także zmniejsza się ich podejście egocentryczne – potrafią spojrzeć „poza siebie” i wyciągać różne wnioski, co jest w zasadzie podstawą podejścia proekologicznego.

Empatia: klucz do ekosukcesu

Etap dzieciństwa to także czas, w którym rozkwita empatia poznawcza, czyli świadome przyjmowanie perspektywy drugiego człowieka[2]. Dzieci przechodzą od prostego „zarażania się” stanami innych do lepszego i bardziej zniuansowanego rozumienia perspektyw i emocji. Ich empatyczna troska staje się zgodna z działaniami prospołecznymi – nie tylko czują się źle, gdy inni są smutni, ale coraz częściej starają się im pomóc lub pocieszyć.

I to właśnie moment na budowanie odpowiedzialności ekologicznej i rozwój empatii w edukacji wczesnoszkolnej. Jak to robić?

Rozwijamy odpowiedzialność ekologiczną

Podpowiadamy, w jaki sposób komunikować nowe spojrzenie na otaczające środowisko w grupie najmłodszych dzieci oraz czego nie robić, aby nie zaburzać tego procesu.

1. Straszenie katastrofami klimatycznymi – błąd

„Planeta płonie” to obraz, który działa, ale na dorosłych – osoby mające już pewne doświadczenia i kompetencje, aby zrozumieć ten alegoryczny, a jednak prawdziwy przekaz. W przypadku dzieci straszenie katastrofą klimatyczną może przynieść skutek odwrotny do zamierzonego.

Lęk będzie obniżać ich motywację do działania, a negatywne, „trudne” informacje – mogą być przyczynkiem do całkowitego wycofania się z projektu dbania o planetę. Ponadto globalne zagrożenia mogą być zbyt abstrakcyjne i dzieci nie będą umiały do końca sobie z nimi poradzić. 

Zamiast straszenia lepiej serwować najmłodszym wiedzę o ekologii w przystępny dla nich sposób, o czym piszemy w dalszych punktach.

2. Ekologia jako lekcja empatii

Podejście empatyczne w zakresie ekologii to świetny sposób na to, aby unaocznić dzieciom ich wpływ na Ziemię. Metody oparte na współodczuwaniu budują poczucie sprawczości, odpowiedzialność oraz potrzebną wrażliwość społeczną. Maluchy w wieku wczesnoszkolnym uczą się bardzo wiele przez emocje i relacje, a co więcej żywo reagują na historie różnych bohaterów.

W praktyce, aby ekologia opierała się na empatii, wystarczy m.in. prosta zmiana komunikatu. Zamiast mówić: „Jeśli nie będziemy segregować śmieci, planeta umrze”, lepiej zastosować bardziej adekwatny dla dziecka przykład: „Jak myślisz, co czuje jeż, gdy jego dom znika?”.

Personifikacja natury przybliży młodemu człowiekowi zagadnienia związane z ekologią i pozwoli mu lepiej „poczuć” takie tematy. Świetnie sprawdzą się tu wszelkie wspierające rozwój empatii działania, takie jak komunikacja emocjonalna z opiekunami na temat przyrody, odgrywanie ról społecznych w odniesieniu do problemów globalnych, opowiadanie i słuchanie historii proekologicznych czy wspólne czytanie odpowiedniej do wieku literatury z tego zakresu.

3. Fokus na bliskie i konkretne sytuacje

Najmłodsze dzieci najlepiej rozumieją to, czego mogą doświadczyć i co mogą zobaczyć. Dlatego warto skierować komunikację nie na topniejące lodowce czy problem suszy w odległej Afryce, ale na usychające drzewo w najbliższej okolicy, porozrzucane śmieci na pobliskiej ścieżce, potrzebujący stałej pielęgnacji ogród koło szkoły czy – wspomnianą w tytule – roślinkę klasową.

Te z pozoru niewielkie, ale wyjątkowo namacalne przykłady będą w stanie przybliżyć zagadnienie ekologii lepiej niż odległe i trudne problemy całego świata.

4. Pytania zamiast gotowych odpowiedzi

Jak możemy na co dzień dbać o Ziemię? W jaki sposób oszczędzać wodę i prąd? Dlaczego niszczenie zieleni jest działaniem nieodpowiedzialnym? Po co segregujemy śmieci? Te i wiele innych pytań mogą zaangażować dzieci w myślenie o ekologii o wiele lepiej niż długi wykład czy pokaz slajdów. Dzieje się tak, ponieważ pytania pozwalają rozwijać myślenie abstrakcyjne i wzmacniać poczucie odpowiedzialności za przyrodę. Ponadto samodzielne znajdowanie odpowiedzi motywuje do działania.

5. Nieocenione poczucie sprawczości i dawanie przykładu

Brak sprawczości w kwestii ekologii mógłby być wyjątkowo demotywujący dla najmłodszych. Właśnie dlatego zadaniem rodziców i nauczycieli jest stworzenie takich sytuacji, w których dzieci będą mogły realnie odczuć swój wkład w dbanie o planetę.

Przykłady działań, którymi możesz się zainspirować, znajdziesz w dalszej części tekstu.

Nieoceniony będzie tu także dobry przykład płynący z góry. Dzieci uczą się przez obserwację, więc jeśli zauważą, że starsi chętnie dbają o przyrodę, mówią o tym oraz podejmują konkretne działania – istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że będą powtarzać dobre wzorce.

10 pomysłów na rozwój ekoempatii: małe działania i wielkie znaczenie

Nie masz pomysłu, jak zainteresować dzieci ekologią? Zainspiruj się naszymi podpowiedziami!

🌳 Obserwacje przyrody podczas wiosennych spacerów

🐿️ Opowiadanie historii z perspektywy napotkanych zwierząt (wiewiórka, skowronek, jeż)

🐝 Budowanie domków dla owadów

🌷 Opieka nad klasową rośliną

♻️ Wspólne sprzątanie najbliższej okolicy i segregowanie śmieci

🌼 Akcja pielęgnowania przyszkolnego ogródka

🌲 Klasowe sadzenie drzew lub roślin

📍 Rysowanie mapy z ulubionymi miejscami przyrodniczymi (pobliskie jezioro, park z różami, las z najstarszym dębem)

🗑️ Challenge dzień bez śmieci

🍀 Stworzenie szkolnej łąki kwietnej

Edukacja ekologiczna jako proces – nie jednorazowa akcja

Pamiętaj, że edukacja ekologiczna to nie pojedyncza lekcja o przyrodzie, a cały proces, który trwa latami. Warto, aby szkoła aktywnie wspierała i dołączała do wydarzeń związanych z dbaniem o ekosystem i myśleniem o przyrodzie.

Warto w tym miejscu wrócić do zagadnienia klasowej roślinki, bo to właśnie w codziennych, drobnych doświadczeniach dzieci uczą się najwięcej o otaczającym świecie. Nie trzeba tu wielkich haseł czy rewolucji, wystarczy empatia, systematyczność oraz dbanie o to, co jest pod naszą opieką.

Zawsze warto też pogłębiać ciekawość dzieci oraz ich sprawczość. Takie działania sprawdzają się lepiej niż abstrakcyjne straszenie o skutkach zmian klimatycznych. Maluch, który zrozumie i poczuje, dlaczego warto dbać o przyrodę, ma szansę, by w przyszłości podejmować bardziej świadome decyzje.

Małe kroki dziś składają się na realną zmianę jutro.