Czego różnorodność w przyrodzie uczy nas o różnorodności w klasie – i odwrotnie
- Przyroda jako metafora klasy - Różnorodność biologiczna uczy dzieci, że żaden organizm nie jest „lepszy” ani zbędny – las funkcjonuje dzięki odmiennym rolom roślin i zwierząt, tak samo jak zespół klasowy opiera się na różnych talentach i cechach uczniów.
- Przejście od wiedzy do postaw - Zamiast abstrakcyjnych definicji i liczb, edukacja wczesnoszkolna sprawdza się najlepiej poprzez namacalne doświadczenie – np. proste badanie metra kwadratowego trawnika lub leśnego podłoża za pomocą sznurka i lupy.
- Natura nie tworzy kopii - Odkrycie, że nawet dwa liście z tego samego drzewa nie są identyczne, pomaga dzieciom naturalnie zaakceptować odmienność wyglądu, tempa pracy czy zainteresowań u rówieśników.
- Akceptacja zamiast wykluczenia - Zrozumienie różnorodności zmniejsza lęk przed tym, co inne, ułatwia integrację uczniów wycofanych i redukuje ryzyko powstawania konfliktów rówieśniczych.
- Drobne gesty budują wspólnotę - Prawdziwy efekt lekcji o bioróżnorodności objawia się w codziennej życzliwości – zaproszeniu do wspólnej zabawy, pomocy przy zadaniu czy zrobieniu miejsca w ławce.
Jak uczyć dzieci akceptacji i szacunku dla różnorodności? Jednym z najskuteczniejszych sposobów jest wykorzystanie obserwacji przyrody. Różnorodność biologiczna pokazuje dzieciom, że każdy organizm pełni inną rolę, a ta sama zasada pomaga zrozumieć wartość odmiennych talentów, charakterów i potrzeb uczniów w klasie.
- Czym jest różnorodność biologiczna?
- Dlaczego las jest dobrą lekcją o różnorodności?
- Bioróżnorodność w praktyce – jak opowiedzieć o niej dzieciom?
- Ja i Ty – zupełnie różni, a w jednej klasie!
- Co łączy różnorodność w przyrodzie i w klasie?
- Czym jest akceptacja rówieśnicza?
- Jak przeprowadzić zajęcia o różnorodności z wykorzystaniem obserwacji natury?
- Kiedy las staje się klasą
- Twoja inspiracja do działania wokół bioróżnorodności
- Źródła
- Gotowe materiały do pracy z klasą
- FAQ - Najczęściej Zadawne Pytania
Czym jest różnorodność biologiczna?
Na naszej planecie zidentyfikowano i opisano zaledwie ok. 2 milionów gatunków organizmów, choć szacuje się, że żyje ich tu przypuszczalnie aż około 10 milionów [1]. Co więcej, obecnie ok. 1 milion gatunków zwierząt i roślin jest zagrożonych wyginięciem [2]. Statystki nie napawają optymizmem, stąd stałe działania ONZ na rzecz bioróżnorodności i ochrony różnych gatunków organizmów.
Sam termin „różnorodność biologiczna” (datowany na 1985 rok) odnosi się przede wszystkim do różnorodności życia na Ziemi i naturalnych wzorców, które ono tworzy [3]. Bioróżnorodność to:
- szczególna wartość przyrody,
- mnogość i rozmaitość form życia na świecie,
- podstawa do przetrwania kolejnych gatunków w zmieniającym się środowisku,
- element, który jest najbardziej narażony na degradację przez działania człowieka.
Bioróżnorodność jest podstawą życia na Ziemi, a także świętym Graalem przyrody, który wymaga specjalnej ochrony. Na rzecz jej zachowania podpisano Konwencję o Różnorodności Biologicznej, czyli międzynarodową umowę, której celem jest ochrona przyrody i zabezpieczenie różnorodności biologicznej, zrównoważone korzystanie z zasobów Ziemi czy sprawiedliwy podział korzyści wynikających z eksploatowania naszej planety [4].
Od 22 maja 2000 roku obchodzimy natomiast Międzynarodowy Dzień Różnorodności Biologicznej (IDB).
Dlaczego las jest dobrą lekcją o różnorodności?
Na pierwszy rzut oka las wygląda jak zbiór drzew. Dopiero gdy zatrzymamy się na chwilę, zaczynamy dostrzegać znacznie więcej. Owady ukryte pod korą, grzyby rozkładające martwe drewno, ptaki szukające pożywienia, mchy zatrzymujące wilgoć.
Każdy organizm wykonuje inne zadanie. Żaden nie jest „lepszy” od pozostałych.
To właśnie na tym opiera się różnorodność biologiczna – bogactwo gatunków, ich wzajemnych zależności oraz środowisk, w których żyją. Naukowcy opisali dotąd około dwóch milionów gatunków, choć szacują, że na Ziemi może ich istnieć nawet pięć razy więcej [1]. Jednocześnie wiele z nich jest zagrożonych wyginięciem wskutek działalności człowieka [5].
Nie jest to wyłącznie problem odległych lasów tropikalnych.
Każdy znikający gatunek osłabia cały ekosystem. Mniej owadów oznacza mniej zapylonych roślin. Mniej ptaków to większa liczba szkodników. Las stopniowo traci odporność na suszę, choroby i gwałtowne zjawiska pogodowe. Zdrowe ekosystemy oczyszczają wodę, magazynują dwutlenek węgla i pomagają łagodzić skutki zmian klimatu. Dla dorosłych to wiedza przyrodnicza, a dla dziecka może stać się czymś znacznie ważniejszym.
Różnorodność biologiczna (bioróżnorodność) oznacza bogactwo gatunków roślin, zwierząt, grzybów i mikroorganizmów oraz zależności między nimi. Im większa bioróżnorodność, im większe zróżnicowanie genetyczne, tym bardziej odporny jest ekosystem [6].
Bioróżnorodność w praktyce – jak opowiedzieć o niej dzieciom?
Poprzedni akapit był doskonałym wprowadzeniem do tematyki bioróżnorodności, ale dla… dorosłych. Dzieci, szczególnie na etapie wczesnoszkolnym, mogą mieć problem z wymienioną terminologią, przytoczonymi statystykami czy definicjami.
Prostsza definicja bioróżnorodności
Wyobraź sobie, że idziesz do lasu. Widzisz drzewa, kwiatki, motyle, mrówki, grzyby, wiewiórki i ptaki. Każde z nich wygląda inaczej, żyje inaczej i robi coś innego. To właśnie jest bioróżnorodność – takie długie i dość trudne słowo oznacza, że na Ziemi żyje mnóstwo różnych istot żywych i każde z nich jest ważne.
Dlaczego bioróżnorodność jest taka ważna?
Każda roślina, każde zwierzątko i nawet każdy grzyb ma swoje ważne zadanie. Pszczoły zapylają kwiaty, dżdżownice spulchniają ziemię, a drzewa dają nam powietrze do oddychania. Jeśli jakieś zwierzę lub roślina zniknie na zawsze z naszej planety, to jest to strata, której nie da się naprawić – bo znika coś wyjątkowego, czego już nigdy nie będzie.
Jak możemy chronić rośliny, zwierzęta i owady?
Każdego dnia znika z Ziemi co najmniej 20 gatunków zwierząt, roślin i grzybów [7] — głównie dlatego, że ludzie niszczą miejsca, w których te stworzenia mieszkają. To tak, jakby ktoś zburzył Twój dom i nie miałbyś gdzie się podziać.
Dlatego tak ważne jest, by:
-
tworzyć i dbać o specjalne miejsca, gdzie przyroda jest chroniona (np. parki narodowe),
-
nie śmiecić i nie hałasować w lesie, czyli w domu zwierząt,
-
nie niszczyć kwiatów i nie wyrywać ich bez potrzeby,
-
nie płoszyć dzikich zwierząt.
Ja i Ty – zupełnie różni, a w jednej klasie!
Bioróżnorodność znajdziesz wszędzie, gdzie tylko spojrzysz. To nie tylko mnóstwo gatunków drzew w lesie, setki kwiatów w ogrodzie u Ciebie lub Twojego sąsiada czy też przeróżne ryby morskie, które możesz poznać, będąc na wakacjach nad Bałtykiem.
Bioróżnorodność możesz spotkać także w swojej klasie! Jak to możliwe? Zobacz:
-
każda osoba w Twojej klasie jest inna – nie ma dwóch takich samych uczniów,
-
każdy z Was wygląda inaczej – Tosia ma długie loki, a Lilka nosi krótko przystrzyżoną fryzurę,
-
wszyscy macie swoje unikalne talenty – Zosia doskonale liczy, a Antek pięknie śpiewa,
-
każdy interesuje się czym innym – Hubert lubi pociągi, a Matylda zbiera figurki zwierząt.
Tak jak w przyrodzie mamy różne gatunki zwierząt, roślin, owadów w lesie czy w ogrodzie, tak i Twoja klasa pełna jest różnorodności. Każdy uczeń ma inne talenty, zainteresowania, sposób myślenia i wygląd.
Co jest ważne, aby to wszystko razem działało?
Kłótnie i wprowadzanie tylko jednego gatunku czy może akceptacja i współpraca między wszystkimi?
Oczywiście, że współdziałanie!
Pamiętaj, że tak jak w naturze różnorodność jest siłą i podstawą życia, tak samo w klasie zgoda i tolerancja pozwalają zdziałać więcej.
Co łączy różnorodność w przyrodzie i w klasie?
W lesie rosną i wielkie dęby, i małe stokrotki. Zobaczysz tam piękne paprocie, ale i schowane pod nimi grzyby. Na drzewach są różne ptaki – dzięcioły, kosy czy rudziki. Na ścieżkach mogą tuptać jeże, koło Twojego nosa przeleci czasem owad, a gdzieś daleko na polanie zobaczysz sarnę.
Pamiętaj – każdy tu jest inny i każdy ma swoje ważne zadanie. Gdy jedna roślina choruje – inne je chronią, Gdy jeden owad ginie, inny przejmuje jego rolę. Razem las jest silny. Tak samo jest w Twojej klasie!
Każdy z was jest inny – ktoś świetnie maluje, ktoś inny szybko liczy, ktoś jest dobry w opowiadaniu historii, a ktoś potrafi wszystkich rozśmieszyć. I tak jak w lesie – to właśnie ta różnorodność sprawia, że wasza klasa jest silna.
Kiedy nie rozumiesz zadania, ktoś Ci je wytłumaczy. Kiedy ktoś jest smutny, Ty możesz pomóc. Kiedy klasa ma wymyślić coś nowego, każdy wrzuca swój pomysł – i powstaje coś, czego nikt z was sam by nie wymyślił.
Tworzycie swój własny „klasowy las”: ciekawy, różnorodny, wspierający się i działający razem.
| W przyrodzie (las, łąka, słońce…) | W klasie (uczniowie, nauczyciel, szkoła…) |
|---|---|
| Przetrwanie – każdy ma swoją rolę | Uczenie się – każdy może Cię czegoś nauczyć |
| Równowaga – nikt nie jest zbędny | Wsparcie – tu też nikt nie jest zbędny |
| Odporność – las zawsze sobie „poradzi” | Współpraca – razem zdziałacie więcej |
Czym jest akceptacja rówieśnicza?
Akceptacja rówieśnicza to poczucie bycia zauważonym, szanowanym i włączonym do grupy przez innych uczniów, niezależnie od różnic w wyglądzie, zainteresowaniach czy możliwościach [8].
W każdej klasie jest dziecko, które z jakiegoś powodu trochę odstaje od grupy. Mówi ciszej. Wolniej kończy zadania. Nie przepada za grą w dwa ognie albo fascynuje się czymś, czym nikt inny akurat się nie interesuje. Zdarza się, że właśnie ono zostaje pominięte przy wyborze do zespołu czy usłyszy komentarz, który z pozoru wydaje się niewinny.
Nie dlatego, że dzieci chcą zrobić komuś przykrość. Znacznie częściej działa prosty mechanizm – ostrożność wobec tego, co wydaje się inne.
To moment, w którym wielu nauczycieli sięga po rozmowy o tolerancji. Takie lekcje są potrzebne, ale dzieci w wieku wczesnoszkolnym dużo łatwiej rozumieją świat wtedy, gdy mogą go zobaczyć. A najlepszym miejscem do obserwacji okazuje się... las.
Jak przeprowadzić zajęcia o różnorodności z wykorzystaniem obserwacji natury?
Nie trzeba organizować dalekiej wycieczki do puszczy.
Wystarczy pobliski park, szkolny ogród albo fragment zieleni za boiskiem. Nawet niewielka przestrzeń potrafi zamienić się w fascynujące laboratorium.
Do przeprowadzenia zajęć przydadzą się:
-
małe lupy dla każdej pary uczniów,
-
grubszy sznurek,
-
kartki z szarego papieru,
-
świecowe kredki bez papierowych owijek.
💡 Wskazówka metodyczna: Jeśli pogoda nie sprzyja wyjściu, podobne obserwacje można przeprowadzić z wykorzystaniem liści, szyszek, kawałków kory czy kamieni zgromadzonych wcześniej w klasowym kąciku przyrody.
Krok po kroku – od obserwacji do rozmowy
Podziel dzieci na pary. Każda para otrzymuje kawałek sznurka, z którego wyznacza na ziemi okrąg o średnicy mniej więcej jednego metra. To ich własna strefa badawcza.
Polecenie jest proste.
Znajdźcie dziesięć rzeczy, które różnią się kolorem, fakturą, wielkością albo sposobem poruszania się.
Po kilku minutach okazuje się, że nawet dwa liście z tego samego drzewa nie wyglądają identycznie. Jeden ma postrzępione brzegi. Drugi ciemniejsze unerwienie. Trzeci został częściowo zjedzony przez owady.
Dzieci same dochodzą do wniosku, że natura nie tworzy kopii. To dobry moment na kolejne pytania.
- Dlaczego ślimak porusza się wolno, a mrówka bardzo szybko?
- Dlaczego brzoza ma inną korę niż sosna?
- Czy wszystkie organizmy muszą robić dokładnie to samo?
Nie trzeba długo czekać na odpowiedzi.
Kiedy las staje się klasą
Po powrocie do wspólnego kręgu rozmowa bardzo naturalnie przenosi się na szkolne podwórko.
- Jeżeli dwa liście nie są identyczne, dlaczego mielibyśmy oczekiwać tego od ludzi?
- Jeżeli las potrzebuje wielu różnych organizmów, może klasa również potrzebuje dzieci o różnych talentach i temperamentach?
Takie pytania wywołują zupełnie inną dyskusję niż klasyczne: „Czy należy być miłym dla kolegów?”. Dzieci zaczynają odnosić obserwacje do własnych doświadczeń. Ktoś przypomina sobie koleżankę, która zawsze pomaga przy porządkach. Ktoś inny zauważa, że kolega świetnie opowiada historie, choć nie przepada za matematyką. Powoli znika przekonanie, że każdy powinien być dobry we wszystkim.
Nie oceniaj odpowiedzi dzieci. Pozwól im samodzielnie budować skojarzenia. To właśnie własne odkrycia zostają z nimi najdłużej.
Życzliwość rodzi się w małych sytuacjach. Największą zmianę widać później, nie podczas podsumowania lekcji.
Dopiero następnego dnia, kiedy ktoś zrobi miejsce w ławce nowemu uczniowi. Gdy koleżanka pożyczy gumkę bez proszenia. Albo kiedy grupa sama zaprosi do zabawy dziecko, które zwykle stoi z boku. Tak buduje się poczucie przynależności. Nie na apelach ani podczas długich przemówień, lecz w drobnych codziennych gestach, które z czasem stają się czymś naturalnym.
Kompetencje społeczne to umiejętności pomagające dzieciom komunikować się, wchodzić w interakcje, budować relacje, współpracować, rozwiązywać konflikty i rozumieć emocje własne oraz innych osób [9].
Twoja inspiracja do działania wokół bioróżnorodności
Mówiąc o bioróżnorodności, musimy pamiętać, jak ważna jest dla dzisiejszego człowieka. Poniżej kilka dodatkowych faktów podawanych przez WHO [10]:
-
lasy przechowują 80% lądowej bioróżnorodności i pochłaniają około 2,6 miliarda ton dwutlenku węgla rocznie – co łagodzi zmiany klimatyczne,
-
zdrowe ekosystemy dostarczają aż 75% światowych zasobów słodkiej wody, a mokradła odgrywają kluczową rolę w oczyszczaniu wody – niestety, od 1970 roku 35% mokradeł zostało utracone,
-
ponad 50% nowoczesnych leków pozyskiwanych jest ze źródeł naturalnych, w tym antybiotyki z grzybów i środki przeciwbólowe ze związków roślinnych.
Znając takie dane, łatwiej nam wyobrazić sobie, dlaczego warto troszczyć się o faunę i florę na Ziemi. Dni jak 22 maja, czyli Międzynarodowy Dzień Różnorodności Biologicznej, przypominają nam, że nie jesteśmy na tej planecie sami – a każde działanie może mieć skutek. Czy pozytywny, czy negatywny – to już zależy od nas samych.
Mniej przygotowań. Więcej wartościowych lekcji
Nie musisz tworzyć scenariuszy od zera, aby prowadzić angażujące zajęcia o emocjach, empatii i relacjach. Wystarczy skorzystać z gotowych materiałów przygotowanych przez ekspertów.
Jeśli uczysz w klasach II–III szkoły podstawowej, dołącz do bezpłatnego programu Akademia Dobrej Energii Junior. Po rejestracji i zakwalifikowaniu klasy otrzymasz dostęp do platformy z kompletem materiałów edukacyjnych.
Czekają tam scenariusze lekcji, karty pracy, gry i aktywności rozwijające współpracę, empatię oraz kompetencje społeczne. Program obejmuje cztery moduły: Zdrowe ciało, Zdrową głowę, Zdrowe relacje i Zdrową empatię. Wszystkie materiały są zgodne z podstawą programową i gotowe do wykorzystania od pierwszych zajęć.
Po zakończeniu programu szkoły, nauczyciele i uczniowie otrzymują certyfikaty, a uczniowie także upominki. Rekrutacja trwa od września do marca.
Bo czasem wystarczy jedno dobrze zaplanowane doświadczenie, by dzieci odkryły, że siłą klasy, tak jak siłą lasu, jest różnorodność i wzajemne wsparcie.
Źródła
[1] Serwis Rzeczypospolitej Polskiej https://www.gov.pl/web/rdos-lodz/przyroda-i-roznorodnosc-biologiczna
[2] UN https://www.un.org/en/observances/biological-diversity-day
[3] National Geographic https://education.nationalgeographic.org/resource/international-day-biodiversity/
[4] National Geographic https://education.nationalgeographic.org/resource/international-day-biodiversity/
[5] ONZ International Day of Biological Diversity – ONZ
[6] National Geographic International Day of Biodiversity – National Geographic Education
[7] Co najmniej 20 gatunków zwierząt, roślin i grzybów ginie z planety każdego dnia
[8] Efekt siły rówieśników – relacje, które chronią – SWPS
[9] Rozwój kompetencji społecznych wśród uczniów – Instytut Oświaty i Doskonalenia Nauczycieli
[10] WHO https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/biodiversity
Gotowe materiały do pracy z klasą
Jeśli pracujesz z uczniami klas II lub III szkoły podstawowej, możesz skorzystać z bezpłatnego programu Akademia Dobrej Energii Junior.
Po rejestracji i zakwalifikowaniu klasy otrzymujesz dostęp do internetowej platformy z materiałami przygotowanymi przez ekspertów SWPS. Znajdziesz tam scenariusze lekcji, karty pracy, gry oraz aktywności rozwijające współpracę, empatię i umiejętności społeczne.
Program obejmuje cztery obszary:
- Zdrowe ciało,
- Zdrową głowę,
- Zdrowe relacje,
- Zdrową empatię.
Wszystkie materiały są zgodne z podstawą programową i można je od razu wykorzystać podczas zajęć.
Na zakończenie programu szkoły i nauczyciele otrzymują certyfikaty, a dla dzieci przygotowano upominki. Rekrutacja prowadzona jest od września do marca.
Bo czasem wystarczy jedno dobrze zaplanowane wyjście do parku, żeby dzieci zaczęły patrzeć na swoją klasę dokładnie tak, jak patrzą na las - miejsce, w którym różnorodność nie przeszkadza, lecz pozwala wszystkim lepiej rosnąć.
FAQ - Najczęściej Zadawne Pytania
Jak wyjaśnić dzieciom, czym jest różnorodność?
Najłatwiej wykorzystać przykłady z przyrody. Dzieci szybko zauważają, że w lesie każdy organizm wygląda inaczej i pełni własną funkcję. Dzięki temu łatwiej rozumieją, że podobnie jest w klasie.
Jak rozwijać empatię u uczniów klas 1–3?
Pomagają wspólne obserwacje przyrody, rozmowy o emocjach, gry integracyjne oraz zadania wymagające współpracy zamiast rywalizacji.
Dlaczego zajęcia w terenie wspierają rozwój społeczny?
Kontakt z naturą pobudza ciekawość, ułatwia współpracę i zachęca dzieci do wspólnego odkrywania świata. To naturalna okazja do rozmów o różnicach i wzajemnym szacunku.
Jak wykorzystać las podczas lekcji?
Nie trzeba organizować wycieczki do dużego kompleksu leśnego. Wystarczy park, szkolny ogród lub fragment zieleni, aby prowadzić obserwacje i ćwiczenia rozwijające uważność.
Jakie korzyści daje akceptacja różnorodności w klasie?
Lepszą atmosferę, większe poczucie bezpieczeństwa, mniej konfliktów oraz większą gotowość uczniów do współpracy.
